امام‌زاده کشته‌خانه

امام‌زاده کشته‌خانه در جنب مسجد جامع شهر مهریز واقع شده و بقعه‌ای با گنبد بلند و بزرگ است که قبلاً آن را «کُشته‌خانه» می‌گفتند و امروزه به امام‌زاده تغییر نام یافته است. مردم اعتقاد دارند که به هنگام هجوم مغول،جمعی که به این‌جا پناه آورده بودن، قتل عام شده‌اند و بر این اساس به کشته‌خانه معروف شده است.

امام‌زاده کشته‌خانه که سال‌ها به صورت خرابه‌ای بود، در سال1342 شمسی مرمت و بازسازی گردید. بر دیوار اصلی، آثار گچبری و نوشته‌های یادگاری دیده می‌شود که از جمله این نوشته‌ها، عبارت «تاریخ وفات عالی جناب سیادت و نجابت پناه کمال امیرحسن بن عالی جناب سیادت و مرحمت آیات امیر سیّدعلی مهریجردی فی یوم الاحد بیست و چهارم شهر شوال المعظم سنة 1082 کتب العبد عباس بن محمد امین» است؛ همچنین نوشته‌های دیگری به تاریخ 1030 و 969 ھ.ق وجود دارد.

در وسط امام‌زاده کشته‌خانه،صورت قبری به بلندی و عرض 25/1 و طول 50/2 متر قرار دارد که اطرافش کاشیکاری شده و قبل از مرمت سال 1343، بیشتر از یک متر آن زیر خاک بوده است.

امام‌زاده عبد‌ﷲ

آرامگاه امام‌زاده عبداله در شهر بافق قرار دارد و بنای امام‌زاده عبد‌ﷲ از حیث سبک معماری و گنبد و کاشیکاری و تزئینات داخلی، اثری ارزشمند محسوب می‌شود. بدنه اتاق مرقد با کاشی‌های مسدس لاجوردی و با حاشیه سیاه و سفید از آثار قرن‌های 8 و 9 هجری پوشیده شده است. لبه غرفه‌های فوقانی مشرف به صحن اصلی مزار نیز، با همین نوع کاشی مزین گردیده است.

سقف داخلی بنای امام‌زاده عبد‌ﷲ گنبدی مقرنس‌کاری شده است و دیواره و گوشواره‌های زیر گنبد، رنگ‌آمیزی و نقاشی شده و دیوار رو به قبله محراب، گچبری ظریفی دارد که با آیات قرآن و عبارتی دیگر مزین شده است. این کتیبه‌ها به خط حسین یزدی و عمل حسن ولد دین جعفر استاد معمارباشی است.

امام‌زاده شاهزاده علی

امام‌زاده شاهزاده علی که در روستای بنافت (بنادک سادات) در 27 کیلومتری جنوب شهر تفت قرار دارد، یکی از زیارتگاه‌های معتبر استان یزد محسوب می‌شود؛ بنای امام‌زاده شاهزاده علی از آجر و خشت با گنبد خوش ترکیب کاشی است که بر روی گردنی بلند استوار شده است. سطح گنبد با کاشی‌هایی در اشکال مختلف هندسی با طرح گره، کاشیکاری و تزئین شده و در پایه آن نیز کتیبه‌ای نوشته شده است؛ کاشیکاری گنبد در قرن اخیر صورت گرفته است. براساس یک سنگ وقف، بنای امام‌زاده در سال 998 هجری قمری برپا بوده است. براساس نوشته لوح کاشی اتاق دست راست، بنای امام‌زاده شاهزاده علی مدفن شخصی به نام « رئیس محب علی بن رئیس غیاث‌الدین بن رئیس محمود بناد کوکی» می‌باشد. 

امام‌زاده زید بن موسی‌الکاظم و سید میرحسن

امام‌زاده زید بن موسی‌الکاظم در روستای پشت بادام یزد در گوشه شمال شرقی شهرستان اردکان قرار دارد؛ بنایی است گلین که قسمت اصلی آن منحصر به یک اتاق است. آنچه در این مزار قابل توجه است، دو قطعه سنگ قبر از قرن‌های 5 و 6 هجری و یک قندیل کنده‌کاری پر کار است که ساخت آن به دوره صفوی مربوط می‌شود.

امام‌زاده سید میرحسن در روستای حاجی‌آباد در 15 کیلومتری شمال شهر اشکذر، بر کناره جاده قدیم اردکان – یزد واقع شده و بنایی نسبتاً مفصل به سبک امام‌زاده‌های شهر عقدا است؛ بدین معنی که سه طرف ساختمان به وسیله دالانی محدود شده است. اصل بنای امام‌زاده سید میرحسن از قرن دهم هجری است، اما قسمت دالان، جدید و الحاقی است. مزار منسوب به امام‌زاده در زیر گنبد اصلی قرار دارد و هیچ نوع علامت و سنگی ندارد. برابر بقعه اصلی، مزاری است که بر قسمت بالای سر آن کتیبه‌ای از کاشی معرق به خط نسخ خوش دیده می‌شود ولی قسمت زیادی از آن از میان رفته است و تاریخ 942 هجری قمری را نشان می‌دهد.

زیارتگاه خدیجه خاتون (خجه خاتون)

زیارتگاه خدیجه خاتون در روستای مهجرد در 3 کیلومتری شمال غربی شهر میبد قرار دارد. سردر ورودی زیارتگاه خدیجه خاتون تجدید بنا شده و دو گلدسته نیز بر آن الحاق شده است. محوطه امام‌زاده نسبتاً بزرگ است و غلام گردشی در سه طرف بقعه تعبیه شده و بر سطح درونی سقف در دوره قاجاریه، با آب رنگ نقاشی شده است.

زیارتگاه خدیجه خاتون، دوتخته سنگ قبر که اهمیت و قدمتی جالب توجه دارند، دیده می‌شوند: یکی در پیش اتاق زیارتگاه به ابعاد 32×46 سانتی‌متر نصب گشته و به خط نسخ بر آن عبارت زیر نوشته شده است: «ﷲ اکبر وفات خاتون مرحومه سعیده ستیره صالحه بی‌بی یادگار خاتون بنت صاحب اعظم خواجه نصیرالدین علی فی رمضان سنة احدی و ثلثین و ثمانمائه»؛ سنگ دیگر به رنگ نخودی و به اندازه 33×33 سانتی‌متر است که بر دیوار سمت چپ همین اتاق نصب شده است و خواندن آن به‌علت تراش بد و ساییدگی میسر نیست.

امام‌زاده سید محمد

امام‌زاده سید محمد به فاصله 3 کیلومتری از جاده، در شمال شرقی شهر عقدا قرار دارد. ساختمان اما‌م‌زاده سیدمحمد، بنای خوش طرحی است که در کنار روستای هفتادر واقع شده و قسمتی از گنبد امام‌زاده سید محمد کاشی‌کاری شده است.

در امام‌زاده سید محمد چند لوحه قبر از کاشی با تاریخ‌های منظوم که همه از قرن سیزدهم هجری هستند، وجود دارد. یک قطعه سنگ قبر مرمر نیز به اندازه 120×40 سانتی‌متر در امام‌زاده سید محمد وجود دارد که آن را «سنگ کول» می‌نامند و عباراتی روی آن نقر شده است.

دوازده امام

بقعه دوازده امام، بنایی چهارطاقی است که از سال 429 هجری قمری باقی مانده است و نزدیک حسینیه محله فهادان قرار دارد. بقعه دوازده امام ، قدیمی‌ترین بنای موجود در یزد است که به دلیل سبک بنا، گنبد یک پوسته بقعه و نقش و نگار و کتیبه کوفیِ رنگی‌اش از ارزشی ویژه برخوردار است و مورد توجه متخصصان تاریخ معماری اسلامی است.

کتیبه رنگی موجود بر دیوار گچی جانب شرقی بقعه دوازده امام، نشان می‌دهد که گنبد به دستور دو برادر به نام ابویعقوب اسحاق و ابومسعود بهشتی که به روایتی از سرهنگان دستگاه حکومت علاء‌الدوله بوده‌اند، ساخته شده است.

امام‌زاده جعفر

مهم‌ترین مزار مورد احترام مردم استان یزد، آرامگاه امام‌زاده محمدبن علی‌بن عبیدالله بن علی الغرینی بن جعفر صادق عتیق است که به امام‌زاده جعفر موسوم است.

قصه آمدن امام‌زاده جعفر به یزد در همه کتب تاریخ یزد به یک نحو نقل شده است. خلاصه آن از این قرار است که امام‌زاده در زمان خلافت متوکل عباسی از مدینه به یزد آمده و در کوچه‌ای که بعدها به کوچه حسینیان مشهور شد، در یک دکان آهنگری به شاگردی مشغول شد؛ تا اینکه حاکم یزد به نام «امیر اوجش» بر اثر خوابی که دید به جستجوی امام‌زاده پرداخت و در همان کوچه حسینیان خانه بهتری برای او ساخت. به همین مناسبت آن کوچه از آن زمان به این شهرت یافت. وی در سال 424 ھ.ق درگذشت و در محل فعلی دفن شد.

در طول سال‌ها، تغییر و ترمیم‌های مختلف توسط افراد مختلف در بنای امام‌زاده صورت گرفته است. زیارتگاه امام‌زاده جعفر در محله قدیمی مصلی عتیق در بلوار امام‌زاده جعفر قرار دارد.